Yıldırım nasıl oluşur ve nasıl korunuruz? Yıldırımdan korunma yolları

0
177

ABD’de yıldırımlar, her yıl kasırga ve hortumlardan (siklon) daha çok ölüme yol açmakta. 10.000 kadar funda ve orman yangını çıkarmakta, yüzbinlerce km2 alanda elektrik kesintisine neden olmakta ve 1 milyar dolar zarar getirmektedir. Orman yangınları sırasında yüzbinlerce dönüm orman tahrip olmakta, sağanaklar nedeniyle taşan ırmaklar kasabaları basmaktadır. Petrol depo sarnıçlarına düşen yıldırımlar Kuzey yarımküresinde, en sık yazın ve güz başlarında düşer. Yılın herhangi bir zamanında dünyanın üstünde 2.000 kadar yıldırım bulutu dolaşır ve ortalama her saniyede 100 yıldırım düşer. Bu 4 milyar kilowatt demektir. Dağ yamaçlarında ısınan hava yukarı doğru yükselir, dağ tepelerinde soğuyarak, cumulonimbus denen yıldırım bulutlarını oluşturur. Yıldırım, bulutun içinde veya bulutla yer arasında – ve + yükler arasında oluşan dev bir kıvılcımdır. Yıldırım 150 milyon volt, 30.000 amper ve 20.000°C sıcaklık taşıyabilir. Yıldırım, elektronların veya iyonların (+ veya – yüklü) akışıdır. Potansiyel farkı, havanın direncini yenecek seviyeye ulaşınca, yıldırım düşer. Bulutun alt yüzünde eksi, üst yüzünde artı partiküller toplanır. Bulutun altındaki toprak pozitifleşir (bulutun negatif alt yüzü topraktaki negatif yükleri ittiği için). Bulutun üst yüzeyinde bir “kule“ yükselir ve iner, bu sırada yer yer yağmur yağar ve durur. Olgunlaşmış bir yıldırım bulutu üstünde, yükseldikçe su buharı toplayan, millerce yükseklikte bir “kule” oluşur. Bu kulenin oluşma nedeni elektrik olaylarıdır, buluttaki akımın şiddeti her dakika 2 kat artar ve bu artış, yıldırım düşene kadar devam eder. Önce şimşek oluşur, görünmez negatif partiküllerden oluşan bir akım, havadaki en az direnç yolunu seçerek, saniyede 60 mil hızla ve 30 m.lik sıçrayışlarla aşağı iner. Pozitif yük akımı da yenden 100 m. kadar yükselir. Bu iki akım yeterince yaklaşınca, birleşir ve iletkenliği çok fazla, iyonlardan oluşmuş bir koridor oluşturur, bu koridordan, yerden göğe doğru ışık hızının 1/3 ü hızla yükselen bir akım geçer, bu akım gözleri kamaştıran parlak bir ıŞık verir (geri dönen akım). Sonra yine buluttan yere negatif partıküller akar ve yine geri dönen bir akım… Bu olaylar 10-12 kere tekrarlanabilir ve sonunda bulutun negatif elektriği yere akarak, potansiyel farkı sıfıra düşer.
Henüz bulutun içinde farklı yüklerin nasıl ayrıldığı ve neden birbirlerini çekmedikleri tam anlaşılmış değildir. Bulutu oluşturan su damlacıkları, partiküllen ayırıyor olabilir veya yükseklerde oluşan buz kristalleri ile aşağılarda bulunan su damlacıkları karşıt yükler almaktadır. Bazı bilim adamlarınca buluta – ve + yükleri, hızı saatte 60-100 mili bulan hava akımları getirir, gelen yükler buluttaki su damlacıklarına yapışır. Şimşek çakınca şimşeğe yakın su damlacıklarının elektrik yükü çok artar, bu damlacıklar yakındaki zıt yüklü damlacıklarla birleşir, oluşan damlacık giderek büyür ve yeterince ağırlaşma, yağmur olarak dünyaya düşer. Buluttaki yüklerin hareketi Doppler radarı ile izlenebilir. Şimşeğin geride bıraktığı sıcak, iyonize kanal. AM tipi (amplitüd modifikasyonu) radyolarda parazite yol açar.Şimşek mi yağmura yol açar, yağmur mu şimşeğe sorusu henüz tam çözülmemiştir; fakat şimşeğin, su damlacıklarını birleştirerek yağmuru oluşturması daha olasıdır.

Yıldırımdan korunmak için şu bilgileri hatırda tutun:
• Yıldırım, genellikle bir bölgedeki en yüksek yere düşer.
•Yıldırım insana nadiren çarpar başlıca: 4 yerde insana yıldırım çarpma olasılığı artar: ağaç altları, açık alanlar, üstü açık arabalar, suya yakın veya su içinde
•Açık bir alanda tek ve uzun bir ağacın altında durmayın.
•Açık bir alanda iseniz ve ayaklarınızla saçlı deriniz karıncalanmaya, kolunuzdaki tüyler dikilmeye başlarsa, hemen yere yatın. Elektrik potansiyel anıyor ve yıldırım yaklaşıyor demektir. Yere yatmak, yıldırım çarpma tehlikesini azaltır.
•Elinizdeki metal çubukları atınız, metal çubuklar yıldırım çeker (paratoner gibi).
•Suya yakın veya su içinde durmayın (ırmak, göl, deniz vb).
•Bisiklet, motosiklet, traktör, üstü açık otomobil vb. gibi araçtan hemen terk ediniz.
•Otomobil, kamyon vb. içinde iseniz, arabanız içinde kalın, etrafınızdaki metal paratoner görevi yapar.
•Evin içinde iseniz açık pencere ve kapılardan, yangın merdiveninden, kaloriferlerden, metal borulardan ve elektrikli aletlerden uzak durunuz.

Doç. Dr. Selçuk ALSAN

Kimler Neler Demiş?

avatar
  Subscribe  
Bildir