Pamukkale Travertenleri Nasıl Oluştu?

0
20
Pamukkale, Turkey. Pools and terraces.

Travertenlerin Oluşumu

Travertenler, kireçtaşı ve mermer gibi, suda ko­lay çözünebilen karbonatlı kayaçların kırıklı çatlaklı zayıf zonlarında çözme-aşındırma (korozyon) yapan yer altı sularının, yer yüzüne çıktığı kaynak ağızları ve çevresinde çökelttiği tortul kayaçlardır. Genellik­le Kuvaterner yaşlı olan bu genç çökellerin oluşu­mu günümüzde de sürmektedir.

CO2 gazının çözünmüş halde bulunduğu karbo­nik asiti (H2CO2) yer altı suları, kalsiyum karbona­tın (CaCO3) kalsiyum bikarbonata (Ca(HCO3)2) dönüşmesini, dolayısıyla suda çözünmüş duruma gelmesini sağlar.

Kalsiyum bikarbonatla yüklü kaynak sularının ba­sıncını yitirerek buharlaşması ve karbondioksidin gaz haline dönüşerek uçması sonucu, kaynak çevresin­de traverten formunda kalsiyum karbonat çökelimi gerçekleşir.

Travertenler, genellikle bir örtü şeklinde kapla­dıkları alanın jeomorfolojisi, çevre sıcaklığı, basınç koşulları, yer altı suyunun bileşimi, doygunluk ora­nı, akma-yayılma hızı, buharlaşma-tortulanma hızı gi­bi faktörlere bağlı olarak şekillenir. Bu özellik, farklı ortam koşullarında traverten formlarının değişebil­diğini ortaya koyar. Örneğin, Pamukkale travertenlerinin yurdumuzda bulunan çok sayıdaki diğer traverten alanlarındaki örneklerine hiç benzemeyişi ve onlarla kıyaslanamayacak güzellikte oluşu da, suyun bileşimi ve traverten çökeliminde etkili olan diğer ortam koşullarının farklı oluşu ile açıklanabilir.
Pamukkale’de, Hierapolis kalıntılarının bulundu­ğu alandaki termal kaynaklar çevresinde, traverten çökelimi gözlenmez. Traverten çökelimi, kaynak su­larının dağıtım kanalları aracılığıyla sıcaklığını kay­bederek (yaklaşık 30 °Ca) ulaştığı dik yamacın gerisinde başlar. Burada sular, yamaç yüzeyinde akı­şın sürekliliğine bağlı olarak güncel traverten çökelimini sağlarlar. Pamukkale’de travertenin, birbiri üstüne gelen çok ince kabuklar şeklinde çökelmesi oldukça hızlı gelişmektedir. Öyle ki, yamaçta su akı­şının sürekli olduğu kesimlerde bırakılan biblo türü toprak eşyaların birkaç günlük sürede pamuk beya­zı traverten kabuğuyla kaplandığı görülmektedir.

Pamukkale travertenleri, yurdumuzda bili­nen diğer traverten alanlarından farklı olarak, yarım daire şeklinde su dolu balkonları andıran traverten havuzlarıyla dikkati çeker. Dik yamaç üzerindeki su dağıtım kanalları çevresinde, değişik boyutlarda, yan yana ve alt alta basamaklı bir dizi­lim gösteren bu ilginç traverten havuzlarında suyun tabanı çamur kıvamında beyaz kireç çökeltisiyle kap­lıdır. Üstü saydam su ile kaplı olan havuzlardan dı­şa taşan su, havuzun dış duvarında gözle görüleme­yecek incelikte kristalli kabuklar şeklindeki traverten katmanlarını sürekli olarak çökeltmektedir. Traver­ten çökeliminin en fazla olduğu bölüm, havuz dış du­varının üst kesimidir. Bu nedenle havuz dış duvarı, sürekli üst kesimde genişlemeye uğradığından, du­varın alt kesimi zamanla ters yönde eğim kazanır.
Traverten havuzundan dışa taşan sular, zamanla ge­lişen bu ters eğimin arttığı kesimde, duvar yüzeyin­den ayrılıp saçaklanarak alttaki havuza düşer. Bu akış biçimine bağlı olarak, balkon şekilli havuzların dış duvarı üzerinde sarkıt-dikit ve çubuk sütun şe­killi duvar süsü travertenleri oluşur.

Pâmukkale’de yamacın genç kırıklara bağlı ola­rak, dik duvar şeklinde gelişmiş olan ilksel morfolo­jisi, en güzel örnekleri yalnızca burada görülen bu ilginç traverten havuzlarının başlıca oluşum nede­nidir. Aşağılara doğru, yamacın dikliğini kaybettiği etek kesimlerinde, traverten havuzlarının yukarıda­ki büyük havuzlarla kıyaslanmayacak ölçüde küçül­düğü, havuzlar arasındaki basamak yüksekliğinin azaldığı ve giderek aynı şekillerin minyatürleştiği gözlenir.

Pamukkale travertenlerinin sürekli su akışından yoksun olan (turizm ve tarımsal amaçlı kullanımlar nedeniyle) bölümleri, atmosfer etkilerine bağlı ola­rak zaman içinde matlaşmakta ve giderek pamuk be­yazı rengini yitirmektedir Bu nedenle dengeli bir su dağıtımı uygulanarak yamaçların uzun süre kuru bı­rakılmaması gerekmektedir.
Karahayıt’taki termal kaynaklar çevresinde çökelen travertenlerin Pamukkale traverteni ile hiçbir benzerliği yoktur. Burada yüksek sıcaklıkta ve he­men kaynak çevresinde çökelen travertenler, kahve- turuncu-sarı renklerdedir. Bu nedenle buradaki bü­yük kaynak, kırmızı su olarak adlandırılır. Traverten­lerin kızıl görünümü buradaki termal suların, kalsiyum bikarbonatla birlikte suda çözünmüş hal­de bolca taşıdığı demir iyonlarıyla ilgilidir.

avatar
  Subscribe  
Bildir