Lastik ağacı (Kauçuk ağacı) nedir, nasıl ve nerede yetişir, ne işe yarar.

0
275

Lastik ağacı (Kauçuk ağacı) hakkında bilgi.
Dünya üzerinde tanınan bitkilerin 2.000 türünün lastik içerdiği bilinmektedir: takat bunlardan yalnızca bazıları lastik üretiminde kaynak olarak kullanılmaktadır. Bunlardan ikisi, prensip olarak Güneydoğu Asya’da yetişen Hevea brasiliensis (kauçuk) ve Kuzey Ameka’nın yarı kurak bölgelerinde bulunan Parthenium argentatum (guayule) lastik elde edilmesinde yaygınlıkla kullanılmaktadır. Görkemli Hevea ağacına zıt olarak guayule, göze pek çarpmayan, 1 metreden daha az yükseklikteki çalılardır. Keza bu iki bitki, iklimsel gereksinmelerinde de birbirlerine karşıttırlar Hevea Amazon’da ekvatoral bölgede, çok yağmurlu ormanlarda yetişirken, guayule, subtropikal ve ılıman iklimli yağmuru az olan Meksika ve Teksas’daki yaylalarda yetişir. Tüm bu farklılıklara karşın, bu iki bitkideki lastiğin türü aynıdır.

Guayule, ayçiçeğinin dahil olduğu Compositae familyasının ve Parthenium genusunun bir üyesidir. Partheinum 16 türe sahiptir. Guayule Parihemum argentatum dur. Çok yıllık küçük çalı görünümündeki guaylıle bitkisi, üzeri beyaz koruyucu mumla kaplı dar yapraklara sahiptir ve bu yapraklar gövde boyunca almaşlı bir düzende yer alırlar, küçük çiçekleri kubbemsi yapıdadır. Genellikle 60 cm, yükseklikte, uzun yaşamlı ve dayanıklı bitkilerdir. Yıllık yağmur miktarı çok düşük olan çöllerde 30 – 40 yıl yaşarlar.

Bu bitkilerin 6 m.ye kadar inebilen kökleri ve bunların üzerinde de yoğun lifsel görünümde yan kökler vardır ki, bunlar da 3 m, kadar yana doğru yayılabilirler Bu kok ağı guayulenin, çok geniş hacimdeki çöl toprağından nem toplamasını sağlar ve böylece devresel kuraklıklarda yaşamlarını sürdürebilme olanağı elde ederler. Böyle kuraklık koşulları söz konusu olduğunda, bitki bir diğer koruyucu mekanizmasını aktif hale geçirir ki, bu da uyku halidir. Meksika’nın bazı kısımlarında guayule, yıllarca yağmur almadığı durumlarda bile yaşamını bu yol ile sürdürebilmektedir. Guayulenin doğal «yasam yeri genellikle, yaz aylarında yıllık yağmur miktarı 230 – 400 mm, olan sahalardır. Bitki en çok, suyu süzen topraklarda yetişir ve su birikimi olan topraklar guayule için uygun değildir. Doğada, kumul, taşlık, kalkerli ve kolay ufalanan topraklarda yetişirler.

Guayulede, Hevea’dan ve diğer lateks üreten bitkilerden farklı olarak lastik, damarlarda olmayıp ince zarlı hücrelerde bulunur. Lastiğin 2/3 si gövde ve dallardadır, geri kalanı köklerde bulunur, yapraklarda ise yoktur.

Doğal guayule, ortalama olarak kuru ağırlığının % 10’u kadar lastik içerir. Fakat guayule oldukça kalıtsal farklılıklara sahiptir. Guayulenin bazı türleri pek çok lastik üretirken, diğerleri hemen hemen hiç üretmez. 1940’larda % 26 oranında lastik içeren türler bulunmakla birlikte, bu bitki türü kültüre alındığında. 4 yıl sonra kunt ağırlığının % 20’si oranında lastik verdiği görüldü.

Lastik kalıtsal özelliklere bağlı olduğu gibi, çevre koşullarına da bağımlılık gösterir. Guayule, aktif yetiştiğinde az miktarda veya hiç lastik üretmez. Eğer bitki bir baskı- altında ise, büyüme yavaşlar ve fotosentez ürünleri lastik üretimine dönüştürülür. Böylece, soğuk havada veya çok düşük nem koşullarında büyüme yavaşlayınca, lastik içeriği artmaya başlar. Ayrıca, lastiğin bitki tarafından kullanılıp metabolize edilmediği ve en az 10 yıl bünyesinde sakladığı kanıtlanmıştır. Bu bitkiler, çok uzun yıllar lastik İçeriğinde bir kayıp olmaksızın doğada kalabilmektedirler.

Bu verilerden başka, terpen, seskuiterpen, diterpen, gliserid ve molekül ağırlığı küçük pollisopren hidrokarbonları içeren reçine kanallarının, bu bitkide bir baştan bir başa yer aldığı ve bu kanalların da bitkinin kuru ağırlığının % 10 – 15 ini oluşturduğu belirlenmiştir.
Guayulenin çiçekleri yağmur ve böcekler yardım ile tozlaşırlar. Çok küçük olan tohumları profilik fazda üretilir ve bir bitki, bir kez yağan yağmurdan sonra binlerce tohum meydana getirebilir Sağlıklı yetişen bir bitki yaz ve sonbahar boyunca sürekli çiçeklenir ve tohum tutar. Eğer tohumlar dikkatli depo edilirse yıllarca canlı kalabilirler. Son zamanlarda, 20 yıllık tohumların % 90 çimlenme gösterdiği belirlenmiştir.

Zirai üretim
Nem, guayulenin yetişmesinde belki de en önemli etmendir. Yağmurun az olduğu bölgelerde yetişen bitkilerde, ticari kalitedeki lastiği elde etmek 7 yıldan fazla zaman alabilmektedir Doğal yetişme yerinde yıllık yağmur miktarı 223 mm gibi çok az olabilir. Fakat araştırıcılar ticari kalitedeki lastik üretimi için yılda 280 -640 mm, nin gerekliliğini ortaya koymuşlardır.

Guayelenin başarılı bir şekilde üretiminde en önemli etken, toprağın nem tutma karakteristiğidir. İyi su süzen toprak gereklidir ve yapılan araştırmalar, kumlu toprağın bu bitki için ideal olduğunu göstermektedir. Bitki, sıkı ve suyu iyi geçirmeyen topraklarda büyümez. Guayule, biraz da gübreye gereklilik duyar, orta derecede gübrelendirilmiş topraklarda iyi yetişir.


Guayule gövdesinden enine kesit. Boyanmış lastikler, siyah noktalar halinde ve reçine kanadan da beyaz delikler olarak görülmekte.

Sulama, büyüme hızım arttırmada da önemli etmendir İyi bir sulama ile guayule. 3 yıl içinde ekonomik hasat büyüklüğüne erişebilir. Hatta deneylerde. 2 yıl içinde bile bu büyüklüğe erişilmiştir. Kuru saha çiftçiliğinde genellikle ekonomik üretim için daha çok zamana gerek duyulur Bu verilere ek olarak araştırıcılar uzun çalışmalar sonucunda, tohumların doğrudan doğruya toprağa ekilebileceğini buldular; fakat guayule tohumları çok ufak olduklarından, toprak yüzeyine çok yakın bir şekilde ekilmeleri gerekmektedir.

Guayule, normal olarak kökleri ile birlikte, tümüyle hasat edilir. Son zamanlarda budama yöntemi değiştirilerek, çalılar yerden 5 cm, yukarıdan kesilip alınmakta, böylece gövde, dal ve yaprak hasat edilmektedir Bitkideki lastiğin 1/3 ünü içeren köklerin, çoğu, tekrar filizlenerek yeni çalılar oluştururlar ve 1 yıllık budanmış çalı 2 yıllık yaslı fide halını alır Böylece kısa zamanda, daha çok verim elde etmek olasıdır.

Lastik özetlemesi
Hevea lastiği gibi, guayule lastiği da 5C lu isopren moleküllerinden yapılı bir polimerdir. İscpren üniteleri arka arkaya gelip birleşerek binlerce C atomu içeren büyük bir molekül meydana getirirler.

Guayule bitkisinde lastik kauçukta olduğu gibi yarık açılarak akıtılamaz; ancak fiziksel ve kimyasal yollarla diğer bileşiklerden ayrılması gerekmektedir. Ayrıca, hasattan sonra bitki tüm olarak saklanmalı ve birkaç gün içinde özütlenmelidir. Bundan başka her özütleme evresi gecikmeksizin yapılmalıdır.

Ekonomideki önemi
Daha çok Meksika ve Amerika’da üretimi yapılan hevea lastiği özellikle tekerlek lastiği yapımında kullanılmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri tarafından ithal edilen lastiğin % 70’i tekerlek lastiği, geriye kalan r/< 30 ise lateks üretiminde kullanılan kayış ve ayakkabı yapımında kullanılmaktadır. Mekanize ziraatte elverişli olmakla birlikte. Guayule bitkisinin üretim fiyatı hakkında da ‘kesin bir bilgi vermek bugün imkansız görünmektedir. Bu bitkinin bir avantajı, arazide lastik içeriğini kaybetmeksizin bırakılabilmesidir. Ayrıca, dayanıklı ve yıllarca yaşayabilir olmaları bir diğer üstünlüktür. Bitki kuvvetli büyümese bile, lastik içeriğinde kaybı olmaz. Lastik birikim yönü bir yana, guayule bitkisi, yarı kurak arazideki toprak erozyonunu durdurması bakımından da son derece uygun b:r bitkidir. Bu özellik yarı kurak boş bir arazinin üretimini arttırmada çok önemlidir.

Guayulenin henüz ticari yönden gelişmemiş olmasına karşın, yan ürünlerini de ele almak yararlı olacaktır. Guayule yapraklarından elde edilen son derece seri mumun erime noktası bugün en iyi kalite mum diye bilinen kamauba mumunun erime noktasından daha yüksektir. Karnaubada olmayan beyaz, berrak renkteki guayule mumu, yapraklardan kolayca ve çok miktarda elde edilebilir.

Benzer olarak öğütme sırasında çıkan posalar kağıt ve karton yapımında kullanılabilmektedir. Ayrıca reçine de ticari bir değere sahiptir.

Guayule lastiğinin üretimini arttırmak için kuşkusuz genetik, fizyolojik ve biyokimyasal yönden birçok araştırmalara gereklilik vardır.
Yurdumuzda da Güney Anadolu’da kültürü denenmiş olan bu bitkinin ekonomimize faydalı olacağı açıkça ortadadır. Bu bitkiye gerekli önemi göstererek Gueyule için son derece ııvgun görünen Güney Anadolu Bölgesi’nde üretimini ele almak, memleketimiz için faydalı olacaktır.

Dr. Narçın Palavan — UNSAL

Kimler Neler Demiş?

Bildir
avatar
wpDiscuz