Hazini kimdir? Hazini’nin hayatı ve eserleri kısaca

0
58

 

Hayatı hakkında belgelere dayalı çok az bilgiye sahip olduğumuz Hazini’nin asıl adı, Abdurrahman el-Mansur olup XI. yüzyıl sonlan ile XII. yüzyılın baş­larında Horasan’da yaşamıştır. Kendisinden söz eden kaynaklardan ve bizzat kendi eserlerinden öğ­rendiğimize göre Hazini, aslen Yunanlı bir köle ol­duğu halde sonradan İslam dinini seçerek büyük Selçuklu Sultanı Alparslan’ın torunlarından Muizüddin ile yakınlık kurdu. Çevresindeki bilginlerden yarar­lanarak kendisini özellikle fizik, kimya, astronomi, matematik ve felsefe konularında yetiştirdi.

BİLİME KATKILARI
Hazini’nin bilime yaptığı en büyük katkı, fiziğin önemli kollarından biri olan ölçü-tartı teorilerine ge­tirdiği boyuttur. Ona göre doğru bir denge, ancak ge­ometrik ispatlar üzerine kurulur ve fiziki sebepler yö­nünden iki görüş noktasına indirgenebilir: Bunlardan birincisi, büyük kütlelerin ağırlıklarının bilgisini ve­ren bilimlerin en önemli dalını meydana getiren ağır­lık merkezlerinin belli ortak bir noktadan uzaklık fark­larına göre değiştiklerini veren görüş (kantarın ya­pılışı gibi); ikincisi ise, ağır kütlelerin ağırlıkları, öl­çülen kütlenin bulunduğu sıvı yoğunluğunun sıklık ve seyrekliğine göre değiştiklerini veren görüş (has­sas terazinin yapılışı gibi).

Hazini’nin bilime yaptığı önemli katkılardan bir ikincisi ise, yer çekimi konusundaki görüşleridir. Will Durant’ın “The Age of Faith” adlı eserinde de belir­tildiği gibi Hazini, yer çekiminin her cismi yer küre­nin merkezine doğru çeken bir güç oluşuyla ilgili bir teori ileri sürmüştür ki bu, kendisinden yaklaşık 500 yıl sonra gelen Newton (1642-1727) tarafından ka­nıtlanmıştır. Yine onun yaptığı deneyler sonucunda ileri sürdüğü, dünyanın merkezine doğru yaklaştık­ça suyun daha fazla yoğunluğa sahip olduğu fikri de kendisinden yüzyıl sonra gelen Roger Bacon (1214-1294) tarafından genişletildi.

Hazini, kimyasal maddelerin yoğunluk ve özgül ağırlıklarını ölçmek amacıyla icat ettiği hassas tera­zilerle kimya bilimine de önemli katkılarda bulundu.
Öyle ki, Hazini’nin icadı olan bu hassas teraziler, gü­nümüzde kimya laboratuvarlarında kullanılan mo­dern hidrostatik terazi ve piknometrelerin ilk örnek­leridir. Hazini’nin icat ettiği ve “Mizanü’l-Hikme” adı­nı verdiği bu hassas terazilerin ne derecede doğru çalıştığını göstermek için, Hazini’nin bazı element­ler için verdiği yoğunluk ağırlıkları ve bu günün kimyacılarının verdiği ölçüleri aşağıda veriyoruz ki bu ölçüler birbirlerinden pek de farklı değildir.

Hazini, sıvıların ölçülmesi için de bir su terazisi­ni kullandı. Bu aletle soğuk ve sıcak su, deniz suyu, sirke, zeytinyağı, inek sütü, tavuk yumurtası, kan, idrar gibi sıvı maddeler doğru olarak ölçüleblliyordu.

 

 

 

ESERLERİ
Hazini’nin bilim çevrelerince bilinen üç önemli eseri vardır:
1. Mizanü’l-Hikme (Hikmet terazisi): Kaynaklar­da önemli bir kısmının N.Khanikoff tarafından yayım­landığı belirtilen bu eser, 1122 yılında tamamlanmış­tır. Eserde Hazini’nin fizik, kimya ve teraziler ile il­gili çalışmaları yer almaktadır.
2. Zic-i Sancari (Yıldız Kataloğu): Muizüddin ebu Sancar adına 1116 yılında kaleme alınan bu eser, bir astronomi kitabı olup, yıldızlar ve gezegenlerle ilgili bilgilerin yanı sıra Selçuklu ülkesinin enlem ve boylamları gibi konularda önemli bilgiler içer­mektedir.
3. Risalefi’l-Alat (Alet Bilgisi Kitapçığı): Bu eser ilk defa Aydın Sayılı tarafından bulunmuştur. A.Sayıh’nın verdiği bilgilere göre eser, rasat (gözlem) alet­leri üzerine kaleme alınmış ve ele alınan aletler her­hangi bir rasathane (gözlemevi) veya rasat işlemi göz önünde tutularak seçilmemiş. Eser, astronomik ve geodezik veya portatif ve çakılı aletler arasında bir ayırım gözetilmeden yazılmıştır.

avatar
  Subscribe  
Bildir